Upośledzenie umysłowe - przyczyny, objawy i jak rozpoznać?

Upośledzenie umysłowe to termin, który obejmuje szerokie spektrum zaburzeń rozwojowych o różnym stopniu nasilenia, określane inaczej jako niepełnosprawność intelektualna, niedorozwój umysłowy, oligofrenia, ociężałość umysłowa albo osłabienie rozwoju umysłowego. W nomenklaturze medycznej obowiązuje jednak nazwa „upośledzenie umysłowe”.

Jest zespołem objawów towarzyszących chorobom genetycznym (np. zespół Downa), neurologicznym (np. mózgowe porażenie dziecięce), metabolicznym, a także chorobom wynikającym ze zmian w życiu prenatalnym lub urazów fizycznych doznanych w dzieciństwie, o czym szerzej napiszemy w dalszej części artykułu.

Niepełnosprawność intelektualna rozpatrywana jest często jako zaburzenie reprezentujące dolne 2 proc. przedziału ilorazu inteligencji (inteligencja poniżej przeciętnej), rozpoczynające się około 30 punktów poniżej średniej (śr. IQ = 100).

Amerykańskie Towarzystwo ds. Upośledzenia Umysłowego podaje definicję upośledzenia umysłowego, w której nawet nie wspomina się o ilorazie inteligencji. Zgodnie z tym podejściem, upośledzenie umysłowe obejmuje „znacząco niższe niż przeciętne funkcjonowanie intelektualne”, które ujawnia się przed 18 rokiem życia.

Obejmuje ponadto ograniczenia w przynajmniej dwóch z następujących obszarów – porozumiewanie się, samoobsługa, życie w domu, umiejętności społeczne, kierowanie sobą, zdrowie i bezpieczeństwo, umiejętności funkcjonowania w szkole, odpoczynek i praca.

Niepełnosprawność intelektualna - przyczyny? Upośledzenie intelektualne może mieć wiele przyczyn. O niektórych wiadomo, że mają charakter genetyczny, gdyż można wskazać specyficzny defekt wywoływany przez czynniki genetyczne. Tak się dzieje w przypadku zespołu Downa, w którym trisomia chromosomu 21 powoduje liczne defekty fizyczne oraz upośledzenie umysłowe.

Niektóre przyczyny niepełnosprawności intelektualnej mają charakter czysto środowiskowy, jak w przypadku płodowego zespołu alkoholowego (FAS), który obejmuje uszkodzenia mózgu zachodzące przed urodzeniem, wynikające z nadużywania przez matkę alkoholu w trakcie ciąży. Inne przyczyny środowiskowe to wypadki po urodzeniu, które powodują uszkodzenia mózgu.

Jeszcze inne przyczyny obejmują deprywację lub zaniedbanie, z powodu których rozwijające się dziecko nie otrzymuje doświadczeń potrzebnych do prawidłowego rozwoju intelektualnego. W niektórych przypadkach upośledzenia umysłowego trudno wskazać na konkretne źródła zaburzeń.

Niepełnosprawność intelektualna występuje też w przebiegu takich chorób, jak:

• zespół Angelmana;
• stwardnienie guzowate;
• zespół Pataua;
• zespół kociego krzyku;
• zespół łamliwego chromosomu X;
• zespół Retta;
• autyzm wczesnodziecięcy;
• mózgowe porażenie dziecięce;
• galaktozemia;
• zespół Taya-Sachsa.

W zależności od stopnia upośledzenia umysłowego stosuje się nieco inne metody terapii. Wyróżnia się cztery stopnie niepełnosprawności intelektualnej.

Niepełnosprawność intelektualna - stopnie upośledzenia (nazwy):

• upośledzenie umysłowe w stopniu lekkim (niepełnosprawność intelektualna w stopniu lekkim, dawniej: debilizm - choroba);
• upośledzenie umysłowe w stopniu umiarkowanym (niepełnosprawność intelektualna w stopniu znacznym);
• upośledzenie umysłowe w stopniu znacznym (niepełnosprawność intelektualna w stopniu znacznym);
• upośledzenie umysłowe w stopniu głębokim (niepełnosprawność intelektualna w stopniu głębokim).

Objawy upośledzenia umysłowego mogą być różne w zależności od stopnia nasilenia.

Upośledzenie umysłowe - objawy:

• ograniczona zdolność intelektualna - osoby z upośledzeniem umysłowym mają niższy poziom inteligencji niż przeciętna;
• trudności w nauce i przyswajaniu wiedzy;
• trudności w rozwiązywaniu problemów:;
• problemy w komunikacji;
• opóźnienia rozwojowe;
• trudności w nauce samodzielności;
• problemy z adaptacją społeczną.

Diagnoza upośledzenia umysłowego jest procesem, który wymaga oceny różnych aspektów, w tym zdolności intelektualnych, zdolności adaptacyjnych i funkcjonowania ogólnego danej osoby.

Kto stwierdza upośledzenie umysłowe? Proces ten jest przeprowadzany przez wykwalifikowanych specjalistów, takich jak psycholodzy, psychiatrzy, lekarze i terapeuci.

Oto główne kroki oraz narzędzia wykorzystywane do diagnozowania upośledzenia umysłowego:

• ocena zdolności intelektualnych - jednym z najważniejszych kroków w diagnozowaniu upośledzenia umysłowego jest pomiar zdolności intelektualnych danej osoby, najczęściej stosowanym narzędziem do tego celu jest standardowy test inteligencji; wynik IQ poniżej 70 jest często używany jako kryterium diagnostyczne;
• ocena zdolności adaptacyjnych - istotne oprócz pomiaru zdolności intelektualnych, zdolności adaptacyjne odnoszą się do umiejętności radzenia sobie w codziennym życiu, takich jak samoobsługa, komunikacja, umiejętność pracy i życie w społeczeństwie; specjaliści mogą używać różnych narzędzi do oceny tych umiejętności;
• wywiad z rodziną lub opiekunami - w trakcie procesu diagnozy specjaliści przeprowadzają wywiad z rodziną lub opiekunami danej osoby, informacje od opiekunów mogą pomóc w zrozumieniu historii rozwoju, zachowań i trudności danej osoby;
• badania neurologiczne - zalecane, aby wykluczyć inne schorzenia, które mogą wpływać na funkcjonowanie umysłowe osoby;
• obserwacja - specjaliści mogą przeprowadzać obserwacje zachowań danej osoby w różnych sytuacjach i środowiskach, aby uzyskać dodatkowe informacje na temat jej umiejętności i trudności;
• kryteria diagnostyczne - diagnoza upośledzenia umysłowego jest często oparta na kryteriach diagnostycznych określonych w międzynarodowych systemach klasyfikacji, takich jak DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) lub ICD-10 (International Classification of Diseases).

Po przeprowadzeniu tych ocen i badań specjaliści mogą postawić diagnozę upośledzenia umysłowego i określić stopień nasilenia, co pozwoli na dostosowanie odpowiedniego wsparcia i terapii dla danej osoby.

Ważne, aby proces diagnozy był przeprowadzany przez wykwalifikowanych profesjonalistów, którzy mają doświadczenie w pracy z osobami z upośledzeniem umysłowym.

W jakim wieku diagnozuje się upośledzenie umysłowe? Diagnozę zazwyczaj stawia się u dzieci w wieku 3-5 lat.

Ocena funkcjonowania osób z upośledzeniem umysłowym jest bardzo ważnym elementem planowania odpowiedniego wsparcia i terapii dla tych osób. Istnieje wiele różnych metod i narzędzi oceny, które pomagają określić poziom funkcjonowania oraz identyfikować obszary, w których osoba może potrzebować wsparcia.

Oto kilka przykładów metod oceny funkcjonowania osób z upośledzeniem umysłowym:

• skale zdolności adaptacyjnych - oceniają umiejętności radzenia sobie w codziennym życiu; obejmuje to samoobsługę, komunikację, umiejętność pracy, życie w społeczeństwie i zarządzanie finansami; popularnym narzędziem oceny zdolności adaptacyjnych jest skala Vineland;
• skale zachowań problematycznych - osoby z upośledzeniem umysłowym mogą wykazywać zachowania problematyczne, takie jak agresja, autoagresja, niepokój czy stereotypie; skale oceny zachowań problematycznych pozwalają na ocenę rodzaju i nasilenia tych zachowań;
• ocena komunikacji - osoby z upośledzeniem umysłowym mogą mieć trudności w komunikowaniu się werbalnym lub niewerbalnym; metody oceny komunikacji pozwalają zrozumieć, jak dana osoba komunikuje się, jakie są jej potrzeby komunikacyjne i jakie wsparcie może być wymagane;
• testy rozwoju psychomotorycznego - testy tego rodzaju oceniają rozwój psychomotoryczny dzieci, w tym oszacowanie, czy dziecko osiąga swoje kamienie milowe rozwoju w odpowiednim czasie;
• ocena zdolności edukacyjnych - dla dzieci z niepełnosprawnością intelektualną ocena zdolności edukacyjnych może być istotna w planowaniu odpowiedniego programu nauczania; testy oceniające zdolności czytania, pisania, matematyki i innych umiejętności szkolnych mogą pomóc nauczycielom dostosować program nauczania;
• ocena zdolności zawodowych - dla dorosłych z upośledzeniem umysłowym ważne jest ocenienie ich zdolności zawodowych i zainteresowań, aby pomóc im znaleźć odpowiednią pracę lub program szkoleniowy;
• wywiad z rodziną lub opiekunami - informacje od rodzin lub opiekunów mogą dostarczyć cennych informacji na temat codziennego funkcjonowania osoby z upośledzeniem umysłowym, jej potrzeb i wyzwań;
• obserwacja środowiskowa - obserwacje w naturalnym środowisku, w którym osoba przebywa (np. w domu, w szkole, w miejscu pracy), mogą pomóc w zrozumieniu, jak osoba radzi sobie w codziennych sytuacjach.

Ocena funkcjonowania osób z upośledzeniem umysłowym powinna być przeprowadzana przez zespół specjalistów, w tym psychologów, terapeutów, nauczycieli i lekarzy, aby uzyskać kompleksowy obraz potrzeb danej osoby i dostosować odpowiednie strategie wsparcia.

Warto regularnie monitorować postępy i dostosowywać plany terapeutyczne w miarę potrzeb, aby zapewnić jak najwyższą jakość życia osobom z upośledzeniem umysłowym.

Terapia i wsparcie dla osób z upośledzeniem umysłowym mogą znacząco podnieść ich jakość życia, rozwijając umiejętności, niezależność oraz funkcjonowanie społeczne. Pomocna może być:

• terapia zajęciowa - terapia, która pomaga osobom z upośledzeniem umysłowym rozwijać umiejętności życiowe i niezależność poprzez angażowanie ich w różnorodne zajęcia i aktywności; może to obejmować naukę umiejętności samoobsługowych, takich jak ubieranie się czy przygotowywanie posiłków;
• terapia mowy i komunikacji - osoby z upośledzeniem umysłowym mogą mieć trudności w komunikacji werbalnej lub niewerbalnej; terapia mowy i komunikacji pomaga poprawić te umiejętności, używając różnych technik, takich jak nauka języka migowego, komunikatory alternatywne i wspomagające, czy nauka gestów;
• terapia behawioralna - terapia ta jest skoncentrowana na zmianie niepożądanych zachowań i rozwijaniu pozytywnych nawyków u osób z upośledzeniem umysłowym; może to obejmować terapię ABA lub innych terapii behawioralnych;
• terapia sensoryczna - niektórzy ludzie z upośledzeniem umysłowym mogą mieć wrażliwość sensoryczną; terapia sensoryczna pomaga im radzić sobie z bodźcami sensorycznymi poprzez eksplorację różnych doświadczeń sensorycznych i technik relaksacyjnych;
• terapia muzyczna i arteterapia - terapie te wykorzystują sztukę i muzykę jako narzędzia terapeutyczne, które pomagają osobom z upośledzeniem umysłowym wyrazić się, rozwijać kreatywność i umiejętności emocjonalne, oraz budować relacje społeczne;
• edukacja specjalna - dla dzieci z upośledzeniem umysłowym istnieją programy edukacji specjalnej, które dostosowują proces nauczania do ich indywidualnych potrzeb i umiejętności, nauczyciele specjalni i terapeuci pracują nad rozwijaniem umiejętności edukacyjnych i społecznych;
• terapia farmakologiczna - w niektórych przypadkach, jeśli występują dodatkowe schorzenia, takie jak zaburzenia zachowania czy zaburzenia emocjonalne, lekarz może przepisać leki w celu złagodzenia objawów;
• wsparcie psychologiczne i rodzicielskie - rodziny osób z upośledzeniem umysłowym mogą korzystać ze wsparcia psychologów, terapeutów rodzinnych i grup wsparcia.

Warto podkreślić, że terapia i wsparcie powinny być dostosowane do indywidualnych potrzeb każdej osoby z upośledzeniem umysłowym, uwzględniając jej stopień nasilenia, umiejętności i cele rozwoju.

Dlatego ważne jest, aby plan terapeutyczny był opracowany przez zespół specjalistów i uwzględniał cele i oczekiwania zarówno osoby z upośledzeniem umysłowym, jak i jej rodziny.

Nie ma żadnego skutecznego leku na upośledzenie umysłowe. Wykryto jednak możliwości zapobiegania niektórym jego rodzajom. Na przykład prosty test wykonywany rutynowo u noworodków pozwala wykryć zaburzenie genetyczne, znane jako fenyloketonuria.

Jeśli zostanie ono wykryte wcześnie, to można zapobiec upośledzeniu umysłowemu, zwykle występującemu w tej chorobie, dzięki zastosowaniu specjalnej diety. Ogólniej mówiąc, poradnictwo genetyczne, opieka nad ciężarnymi kobietami, badania prenatalne oraz edukowanie młodych rodziców stanowią strategie prewencyjne.

Upośledzenie umysłowe może mieć różne przyczyny, a dziedziczność jest jednym z wielu czynników, które mogą wpływać na ryzyko wystąpienia tego schorzenia.

W niektórych przypadkach upośledzenie umysłowe może mieć podłoże genetyczne. To oznacza, że istnieje dziedziczne ryzyko wystąpienia tego schorzenia w rodzinach, w których pojawiło się wcześniej.

Występują różne zaburzenia genetyczne, które mogą być związane z upośledzeniem umysłowym, takie jak zespoły genetyczne, trisomia chromosomów (na przykład zespół Downa) czy inne mutacje genetyczne.

Warto podkreślić, że ryzyko dziedziczenia upośledzenia umysłowego jest zróżnicowane i zależy od konkretnych czynników genetycznych i środowiskowych.

Istnieją pewne środki, które mogą pomóc w zmniejszeniu ryzyka wystąpienia upośledzenia umysłowego u niektórych dzieci. Warto jednak zaznaczyć, że nie zawsze można zapobiec temu schorzeniu, ponieważ przyczyny upośledzenia umysłowego mogą być różnorodne, a niektóre z nich są nieuniknione.

Mimo to istnieje kilka środków prewencji, które mogą pomóc w niektórych przypadkach:

• opieka prenatalna - regularna i właściwa opieka prenatalna jest kluczowa dla zdrowia matki i dziecka; wizyty u lekarza, zdrowa dieta, unikanie toksyn i alkoholu oraz leczenie ewentualnych chorób lub stanów chorobowych w okresie ciąży mogą pomóc zmniejszyć ryzyko upośledzenia umysłowego;
• szczepienia - warto zadbać o to, aby dziecko było szczepione zgodnie z zaleceniami lekarza, niektóre choroby zakaźne, takie jak różyczka, mogą prowadzić do upośledzenia umysłowego u dziecka, dlatego szczepienia mogą być ważną formą prewencji;
• unikanie substancji szkodliwych, takich jak papierosy, alkohol czy narkotyki w czasie ciąży, ponieważ mogą zwiększać ryzyko upośledzenia umysłowego u dziecka;
• wczesna interwencja - w przypadku, gdy istnieją czynniki ryzyka lub objawy, które wskazują na problemy rozwojowe u dziecka, wczesna interwencja terapeutyczna i edukacyjna może pomóc w minimalizacji trudności i wspieraniu rozwoju dziecka.

Pamiętajmy jednak, że każda ciąża i każde dziecko są inne, a przyczyny upośledzenia umysłowego mogą być bardzo zróżnicowane.

Nie można zawsze kontrolować wszystkich czynników ryzyka, ale starania mające na celu prowadzenie zdrowego trybu życia w okresie prenatalnym i wczesna identyfikacja ewentualnych problemów rozwojowych mogą pomóc w zapewnieniu najlepszych szans na rozwój dziecka.

Osoby planujące ciążę lub będące w ciąży powinny regularnie konsultować się z lekarzem i przestrzegać zaleceń zdrowotnych, aby zminimalizować ryzyko wystąpienia takich problemów u dziecka.

Źródła

1. Gustavsson A., Zakrzewska-Manterys E., (red.), Upośledzenie w społecznym zwierciadle, „Żak”, Warszawa 1997, ISBN 83-86770-39-2.
2. Kowalik S., Upośledzenie umysłowe. Teoria i praktyka rehabilitacji, PWN, Warszawa 1989, ISBN 83-01-09313-7.
3. Zimbardo P.G., Johnson R.L., McCann V., Psychologia – kluczowe koncepcje. Struktura i funkcje świadomości, PWN, Warszawa 2010, ISBN 978-83-01-16330-3.