Profilaktyka chorób przewlekłych w 2 trymestrze ciąży

Ciśnienie tętnicze w prawidłowej ciąży powinno obniżyć się w drugim trymestrze. Jednak u niektórych kobiet dochodzi do wzrostu ciśnienia. Jeżeli nadciśnienie pojawi się po 20 tygodniu ciąży, jest to stan zwany nadciśnieniem ciążowym. W tym przypadku po porodzie ciśnienie powinno wrócić do prawidłowych wartości samoistnie.

Jeżeli nadciśnienie tętnicze wystąpiło przed ciążą, mówimy o nadciśnieniu przewlekłym. Ten rodzaj nadciśnienia zwykle nie ustępuje po porodzie. Nadciśnienie przewlekłe jest najczęstszym problemem zdrowotnym w ciąży. Wymaga stałej opieki lekarskiej i odpowiedniej terapii, gdyż wciąż pozostaje istotnym czynnikiem zachorowalności i śmiertelności okołoporodowej.

Bardzo wysokie ciśnienie, zwane ciężkim nadciśnieniem prowadzi do ograniczenia przepływu krwi do płodu, co może być przyczyną zahamowania wzrostu wewnątrzmacicznego, przedwczesnego oddzielania się łożyska i porodu przedwczesnego. Inne zagrożenie to wystąpienie stanu przedrzucawkowego – zespołu objawów pojawiających się po 20. tygodniu ciąży, do których należą podwyższone ciśnienie tętnicze (> 140/90 mmHg) i znamienny białkomocz, czyli wydalanie z moczem więcej niż 300 mg białka na dobę.

Najczęściej stosowanym lekiem hipotensyjnym w ciąży jest metyldopa. Leczenie farmakologiczne powinno być rozpoczęte, jeśli wartości ciśnienia rozkurczowego przekraczają 140/90 mmHg. W innym razie wystarczy zmniejszenie aktywności fizycznej, stosowanie diety z ograniczeniem spożycia sodu, regularna kontrola ciśnienia oraz badanie moczu pod kątem obecności białka. Dodatkowo leczenie ciężarnych z nadciśnieniem przewlekłym należy poszerzyć o regularną ultrasonograficzną ocenę wzrastania płodu i kontrolowanie funkcji nerek, monitorując stężenie kreatyniny we krwi.

Czynniki szczególnie zwiększające ryzyko wystąpienia powikłań związanych z nadciśnieniem w ciąży, to:

• wiek powyżej 40 lat;
• wartości ciśnienia przekraczające 160/110 mmHg;
• nadciśnienie trwające co najmniej 15 lat;
• cukrzyca;
• choroby nerek;
• choroby tkanki łącznej;
• utrata ciąży w przeszłości.

Cukrzyca w ciąży powinna być stale starannie kontrolowana. Choć w drugim trymestrze ciąży ryzyko poronienia jest mniejsze niż w pierwszym, to wysoki poziom cukru we krwi matki może prowadzić do nadmiernego wzrostu płodu oraz przyspieszać rozwój powikłań cukrzycy w organizmie ciężarnej.

Ciąża u chorej na cukrzycę stanowi dodatkowy czynnik obciążający. U niektórych ciężarnych z cukrzycą może dojść do przyspieszenia powikłań w obrębie narządu wzroku (retinopatia), nerek (nefropatia cukrzycowa) oraz pogorszenie stanu w przypadku choroby niedokrwiennej serca. W przypadku współistnienia choroby niedokrwiennej serca i cukrzycy ciąża stanowi poważne zagrożenie dla życia matki i z tego powodu jest odradzana.

Zalecenia dla ciężarnej z cukrzycą w drugim trymestrze ciąży, to:

• kontrola masy ciała co dwa tygodnie – nie należy odchudzać się, ale przybieranie na wadze ponad zalecenia lekarza zwiększa ryzyko wystąpienia nadciśnienia i stanu przedrzucawkowego;
• regularna kontrola ciśnienia tętniczego;
• okresowe badanie moczu – w przypadku wystąpienia białkomoczu należy zbadać dobową utratę białka i klirens kreatyniny;
• właściwa kontrola cukru we krwi – wysoki poziom cukru we krwi po posiłkach powoduje nadmierny wzrost płodu, co zwiększa ryzyko komplikacji okołoporodowych.

Pod koniec drugiego trymestru zwiększa się zapotrzebowanie na insulinę. Wynika to z wydzielania przez łożysko hormonów, obniżających skuteczność insuliny. Każdy przypadek, gdy poziom cukru wzrasta po posiłkach powyżej normy przez trzy dni lub często spada poniżej 60 mg/dl, należy zgłosić lekarzowi.

Niedoczynność tarczycy w ciąży nie należy do najczęstszych chorób, ale może stanowić poważne zagrożenie ciąży. Badania wykazują, że około 2,2% ciężarnych kobiet miało podwyższony poziom hormonu TSH w drugim trymestrze ciąży. Właściwe leczenie niedoczynności tarczycy znacznie zmniejsza częstość powyższych powikłań, takich jak:

• obumarcie płodu;
• nadciśnienie ciężarnych;
• przedwczesne oddzielenie się łożyska;
• komplikacje okołoporodowe.

Uważa się, że poważna niedoczynność tarczycy występująca w drugim trymestrze ciąży może doprowadzić do nieodwracalnych uszkodzeń mózgu i defektów neurologicznych u płodu. W leczeniu stosuje się syntetyczną L-tyroksynę. Terapia jest całkowicie bezpieczna dla płodu, wymaga jednak okresowego kontrolowania stężenia TSH, które normalizuje się w ciągu kilku tygodni od rozpoczęcia substytucji.

W czasie ciąży płód jest uprzywilejowany względem matki, jeśli chodzi o pokrywanie zapotrzebowania na żelazo. Rzadko więc dochodzi u niego do niedokrwistości i jej powikłań. Niemniej anemia w ciąży zawsze wymaga rozpoczęcia właściwej terapii, gdyż nieleczona może doprowadzić do poważnych komplikacji.

Niedokrwistość w drugim trymestrze ciąży zwiększa ryzyko porodu przedwczesnego, co wiąże się z niską masą urodzeniową dziecka. Co więcej, dzieci kobiet, u których w ciąży rozwinęła się ciężka anemia mają zwiększone ryzyko wystąpienia niedoborów żelaza w dzieciństwie.

Żelazo znajduje się w wielu rodzajach pokarmów. Czerwone mięso jest jednym z najlepszych źródeł tego pierwiastka, dużo żelaza zawiera także drób i ryby. Poza tym produkty bogate w żelazo, to: tofu, jaja, zielone liściaste warzywa, rośliny strączkowe, pełnoziarniste zboża, brokuły, płatki śniadaniowe i suszone owoce wzbogacone w żelazo. Warto mieć na uwadze, że lepiej przyswajalne jest żelazo zawarte w pokarmach mięsnych w porównaniu do źródeł roślinnych. W celu zwiększenia przyswajalności żelaza z warzyw można dodatkowo spożyć porcję witaminy C, na przykład wypijając szklankę soku pomarańczowego.

Kobiety w ciąży powinny jednak unikać czerpania żelaza z wątroby i produktów pochodnych, jak pasztet. Zawierają one bowiem dużo witaminy A, która spożywana w ciąży w nadmiernych ilościach zwiększa ryzyko wrodzonych wad u dziecka. Dlatego ciężarnym zaleca się unikanie suplementów diety i produktów bogatych w witaminę A. Należy jednak wspomnieć, że witamina A występuje w dwóch postaciach – retinolu i beta-karotenu. Uważa się, że pokarmy zawierające dużo beta-karotenu, jak marchewki czy brzoskwinie są w ciąży bezpieczne.

Drugi trymestr ciąży może być wspaniałym okresem dla kobiety, należy jednak mieć na uwadze choroby przewlekłe, które mogą zagrażać matce i dziecku. Nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, niedoczynność tarczycy i niedokrwistość to stany potencjalnie niebezpieczne dla przebiegu ciąży, ale poddane właściwej terapii nie uniemożliwiają kobiecie cieszenia się macierzyństwem.

Źródła

1. Bernas M., Czech A., Tatoń J. Diabetologia kliniczna, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2008, ISBN 978-83-200-3370-0
2. Czech A., Tatoń J. Diagnostyka internistyczna, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2005, ISBN 83-200-3156-7
3. Sułek K., Wąsak-Szulkowska E. Hematologia w praktyce, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007, ISBN 978-83-200-3418-9
4. Banasiak W., Opolski G., Poloński L. (red.), Choroby serca - Braunwald, Urban & Partner, Wrocław 2007, ISBN 83-60290-30-9