Skutki nadmiaru selenu. Jakie są konsekwencje?

Selen jest pierwiastkiem chemicznym należącym do grupy niemetali, który w naturze występuje raczej sporadycznie (jedynie w niektórych rodzajach gleby i w wodzie).

Jest niezbędny do prawidłowego funkcjonowania organizmu, a jego niedobór może mieć poważne konsekwencje dla zdrowia. Ten cenny pierwiastek doceniono jednak stosunkowo niedawno. Ważnym momentem był rok 1930, w którym doszło do zatrucia bydła w Colorado Plateau w Ameryce Północnej. Podjęto wtedy próbę wyjaśnienie tych zatruć, które wskazywały na zależności między tym pierwiastkiem a stanem zdrowia zwierząt. Za główną przyczynę zatrucia uznawano spożycie przez bydło roślin, które koncertowały w sobie duże ilości selenu. To przyczyniło się do uznania selenu za pierwiastek o toksycznym działaniu nie tylko dla zwierząt, ale i dla ludzi.

Prawdziwy przełom nastąpił kilkanaście lat później – w roku 1957. To wtedy pojawiły się publikacje opisujące pozytywną stronę selenu. Odkrycia zamieszczone w pracach Schwartza i Foltza potwierdziły, że selen w śladowych ilościach jest niezbędny do właściwego funkcjonowania organizmu.

Selen w małych dawkach, zgodnych z zapotrzebowaniem organizmu, pełni ważne funkcje. Jego niedobór może spowodować osłabienie i zmęczenie, problemy z płodnością, pogorszenie odporności, zaburzenia w pracy tarczycy, osłabienie włosów i paznokci, choroby serca, a nawet nowotwory.

W organizmie selen jest obecny we wszystkich tkankach, największe jego skupisko znajduje się w nerwach, śledzionie, wątrobie, trzustce i jądrach.

W dużych ilościach może wywołać wiele szkód – nadmiar tego pierwiastka działa niczym silna trucizna.

Jedna z kluczowych zasad, o której powinniśmy pamiętać mówi, że ludzki organizm niewłaściwie funkcjonuje zarówno w przypadku niedoboru, jak i nadmiaru składników, nawet tych o bardzo korzystnym działaniu. Istotne jest zachowanie umiaru. Przekraczanie rekomendowanych ilości może skutkować niepożądanymi działaniami.

Niekiedy objawy takiego „przedawkowania” mogą być słabo widoczne, a organizm podejmuje samodzielnie próby, by poradzić sobie z tym problemem. W większości przypadków jednak nadmiar ma toksyczny wpływ i po pewnym czasie skutkuje wystąpieniem szeregu różnych objawów.

Podobnie jest w przypadku selenu, który w nadmiarze jest dla organizmu szkodliwy. Może skutkować zaburzeniami ze strony układu nerwowego, zdrowia psychicznego (wystąpienie np. depresji), przez uszkodzenie niektórych narządów, np. nerek czy wątroby, a kończąc na objawach widocznych gołym okiem w kwestii wyglądu zewnętrznego (próchnica, wypadanie włosów, kruche paznokcie, zapalenie skóry).

Wśród najczęściej występujących objawów nadmiaru wymienia się także: 

• drażliwość,
• nerwowość,
• drętwienie palców rąk i stóp,
• dekoloryzację płytki paznokcia,
• bladość,
• biegunkę,
• nudności i wymioty,
• zaburzenia jelitowe,
• brak apetytu, który może skutkować zaburzeniami odżywiania.

Objawami zbyt wysokiego poziomu selenu, w których dochodzi do tak zwanej ostrej toksyczności tego pierwiastka, są również bóle brzucha, metaliczny posmak w ustach, a także charakterystyczny zapach czosnku lub rzodkwi w wydychanym powietrzu.

Nadmiar selenu występuje pod nazwą selenoza. Diagnozowana jest przy długotrwałym spożyciu pierwiastka w nadmiernej ilości (przekraczaniu rekomendowanej dawki 400 mikrogramów na dobę). Towarzyszą jej typowe objawy: specyficzny zapach wydobywający się z ust, wypadanie włosów, stany zapalne skóry, nerwowość, dekoloryzacja płytki paznokcia, nudności, wymioty i biegunka.

Selenoza może również powodować poważne zaburzenia w funkcjonowaniu narządów, przyczyniając się do marskości wątroby, a także powodując obrzęk płuc. W skrajnych przypadkach może nawet doprowadzić do śmierci.

Według niektórych badań, organizm funkcjonujący w stanie przewlekłej selenozy może być bardziej narażony na zachorowanie na raka – szczególnie na nowotwory złośliwe piersi - dodatkowo wśród kobiet, które są obciążone genetycznie.

Nadmiar selenu, czyli selenoza, występuje stosunkowo rzadko, co wiąże się również z tym, że sporadycznie jest rozpoznawalna i diagnozowana. Najczęściej przyczyną tego typu problemów nie są nadmierne ilości spożywanych produktów bogatych w ten pierwiastek, a jeśli już, to dotyczą tylko osób, których codzienne menu opiera się o jedzenie głównie żywności z dużą zawartością selenu (na przykład dieta bazująca na podrobach). Innym możliwym powodem przekroczenia norm są stany zwiększonego wchłaniania, które wynikają z niektórych chorób, np. jelit. 

W większości przypadków przyczyną nadmiaru są błędy w suplementacji selenu. Właśnie z tego powodu tak ważne jest, by decyzję o włączeniu preparatów z selenem skonsultować z lekarzem, a także wykonać odpowiednie badania, oceniające poziom tego pierwiastka w organizmie. 

Źródła

1. Dagmara Dąbek
2. "Abecadło witamin i pierwiastków", Stanisław K. Więckowski