Niewydolność ciałka żółtego. Przyczyny, objawy i leczenie

Ciałko żółte to bogato unaczyniony gruczoł wydzielania wewnętrznego. Powstaje z pękniętego pęcherzyka Graafa, po uwolnieniu z niego komórki jajowej. Komórki ziarniste, które otaczają komórkę jajową w pęcherzyku jajnikowym, po owulacji rozpoczynają gromadzenie luteiny, nadającej im charakterystyczne, żółte zabarwienie i stąd jego nazwa.

Ciałko żółte odpowiada za produkcję oraz wydzielanie progesteronu - hormonu, którego zadaniem jest przygotowanie błony śluzowej macicy w drugiej połowie cyklu na ewentualne zagnieżdżenie się zapłodnionej komórki jajowej oraz utrzymanie ciąży.

W gruczole tym produkowane są także inne hormony jak prostaglandyny, estrogeny czy relaksyna. Zależnie od tego, czy doszło do zapłodnienia, czy nie, możemy wyróżnić następujące postaci tego gruczołu:

• ciałko żółte miesiączkowe - powstaje po jajeczkowaniu z pękniętego pęcherzyka jajnikowego, a jego funkcja trwa nieprzerwanie przez około 10 - 12 dni; jeśli nie doszło w tym czasie do zapłodnienia komórki jajowej oraz zagnieżdżenia zarodka, stopniowo przestaje on produkować progesteron, a ciałko żółte staje się białawe i zanika po kilku miesiącach;
• ciałko żółte ciążowe - w przypadku zapłodnionej komórki jajowej ciałko żółte miesiączkowe nie zanika, a przeciwnie - zwiększa swoje wymiary i produkuje progesteron do 9. - 10. tygodnia ciąży - do momentu, kiedy jego funkcje przejmuje łożysko; po porodzie przekształca się w ciałko białawe;
• ciałko żółte laktacyjne - powstaje podczas karmienia piersią z pierwszego pękniętego pęcherzyka jajnikowego po porodzie; po zakończeniu laktacji również przekształca się w ciałko białawe.

Niewydolność ciałka żółtego (niedomoga lutealna) to stan, w którym ciałko żółte nie wydziela wystarczających ilości progesteronu lub produkuje ten hormon przez zbyt krótki czas. Konsekwencją tej niewydolności może być utrudnione zajście w ciążę, powtarzające się poronienia lub bezpłodność.

Zbyt niski poziom progesteronu uniemożliwia właściwą przemianę błony śluzowej macicy w celu przyjęcia zarodka, a także nie stwarza optymalnych warunków do rozwoju ciąży. Niewydolność fazy lutealnej najczęściej pojawia się u kobiet, które w przeszłości traciły ciążę na samym jej początku.

Ponieważ progesteron wydzielany jest jako odpowiedź na stymulację hormonu przysadki mózgowej (LH), zaburzenia czynności układu podwzgórze - przysadka - jajnik mogą mieć duże znaczenie w rozwoju niedomogi ciałka żółtego.

Utrudniony proces dojrzewania pęcherzyka jajnikowego w pierwszej fazie cyklu może też uniemożliwiać powstanie ciałka żółtego lub w znaczny sposób zaburzać jego funkcję.

Na czynność ciałka żółtego w niekorzystny sposób wpływa też:

• podwyższony poziom TSH u chorych na niedoczynność tarczycy;
• zbyt duży poziom prolaktyny.

Niewydolność ciałka żółtego może wynikać także ze schorzeń toczących się w obrębie samych jajników.

Niewydolność ciałka żółtego - objawy:

• niepłodność;
• powtarzające się poronienia w pierwszych tygodniach ciąży;
• duże różnice w długości cyklu;
• mastopatia, obrzęk piersi;
• plamienia przed miesiączką;
• nasilenie PMS;
• niedoczynność tarczycy.

Aby zdiagnozować niewydolność ciałka żółtego należy przeprowadzić kilka badań, takich jak:

• pomiar temperatury ciała, po 6 godzinnym odpoczynku - jej wzrost odzwierciedla podwyższone stężenie progesteronu; pomiar ten należy przeprowadzić w drugiej fazie cyklu, tuż po owulacji; właściwe funkcjonowanie ciałka żółtego możemy stwierdzić, gdy wyższa temperatura utrzymuje się przez co najmniej 6 dni;
• ocena stężenia prolaktyny;
• ocena poziomu TSH;
• ocena poziomu progesteronu - trzy razy podczas fazy lutealnej, a ich suma powinna wynosić więcej niż 40 µmol, a pojedynczy wynik nie powinien być niższy niż 5 ng/ml;
• biopsja endometrium, wykonana w czasie histeroskopii, między 24 a 26 dniem cyklu; lekarz ocena zmiany w błony śluzowej macicy.

Leczenie niewydolności lutealnej oraz wynikającej z niej niepłodności zależy od przyczyny. Zwykle stosuje się leczenie farmakologiczne, włączając stymulację hormonalną pęcherzyka jajnikowego.

U pań starających się o ciążę często stosowana jest endogenna suplementacja preparatami progesteronu w II fazie cyklu. Progesteron można dostać w formie tabletek doustnych, podjęzykowych, globulek lub żeli dopochwowych, a także iniekcji podskórnych oraz domięśniowych.

Gdy wymienione wyżej metody nie dadzą oczekiwanego rezultatu, można skorzystać z metod wspomaganego rozrodu - zapłodnienia in vitro oraz inseminacji domacicznych.